İş Kanunu tabi olan işyerlerinde çocukların çalıştırılmaları
İş Kanunu tabi olan işyerlerinde çocukların çalıştırılmaları
Çocuklar iş kanuna tabi olan ve iş kanununa tabi olmayan işyerlerinde sigortalı olarak çalıştırılabilirler. Çocukların İş Kanana göre çalıştırılabilme şartları aşağıdaki başlıklar altında özetlenmiştir.
14 yaşını dolduran 15 yaşını doldurmayan çocukların Çalıştırılabileceği işler
İş Kanununa göre; 15 yaşından küçük çocukların çalıştırılmaları yasaklanmıştır. Bunun tek istisnasını ise ilk öğrenimini tamamlamış çocukların belli şartlarda çalıştırılmasıdır.
14 yaşını doldurmuş 15 yaşını doldurmamış çocuklar ” Çocuk İşçi” sayılıyor. Çocuk işçiler “Çocuk işçi ve genç işçilerin çalıştırılma usul ve esasları hakkında yönetmenlik” te belirlenmiş olan hafif işlerde çalıştırılmaları öngörülmüştür. Çocuk işçiler, Yöneltenliğin 1 nolu aşağıdaki ekinde tek tek sıralanan işlerde çalışabiliyorlar.
|
Çocuk İşçilerin Çalıştırılabilecekleri Hafif İşler |
| 1. Düşme ve yaralanma tehlikesi olabilecek şekilde çalışmayı gerektirecek olanlar hariç meyve, sebze, çiçek toplama işleri, |
| 2. Kümes hayvanları besiciliğinde yardımcı işler ve ipek böcekçiliği işleri, |
| 3. Esnaf ve sanatkarların yanında satış işleri, |
| 4. Büro hizmetlerine yardımcı işler, |
| 5. Gazete, dergi ya da yazılı matbuatın dağıtımı ve satımı işleri (yük taşıma ve istifleme hariç), |
| 6. Fırın, pastane, manav, büfe ve içkisiz lokantalarda komi ve satış elemanı olarak yapılan işler, |
| 7. Satış eşyalarına etiket yapıştırma ve elle paketleme işleri, |
| 8. Kütüphane, fuar, panayır ve sergi yerlerinde yardımcı işler (yük taşıma ve istifleme hariç), |
| 9. Spor tesislerinde yardımcı işler, |
| 10. Çiçek satışı, düzenlenmesi işleri. |
15 yaşını dolduran 18 yaşını doldurmayan çocukların Çalıştırılabileceği işler
15 Yaşını doldurmuş olmasına rağmen 18 yaşını doldurmayan çocuklar İş Kanunumuza göre; “Genç İşçi” sayılıyor. Genç işçiler, “Çocuk İşçi Ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul Ve Esasları Hakkında Yönetmenlik” te belirlenen işlerde çalıştırılabiliyor. Genç işçiler adı geçen yönetmenliğin 2 nolu ekinde tek tek sıralanan aşağıdaki işlerde çalıştırılabiliyorlar.
|
Genç İşçilerin Çalıştırılabilecekleri İşler |
| 1. Meyve ve sebze konserveciliği, sirke, turşu, salça, reçel, marmelat, meyve ve sebze suları imalatı işleri, |
| 2. Meyve ve sebze kurutmacılığı ve işlenmesi işleri, |
| 3. Helva, bulama, ağda, pekmez imalatı işleri, |
| 4. Kasaplarda yardımcı işler, |
| 5. Çay işlemesi işleri, |
| 6. Çeşitli kuru yemişlerin hazırlanması işleri, |
| 7. Küçükbaş hayvan besiciliğinde yardımcı işler, |
| 8. Süpürge ve fırça imalatı işleri, |
| 9. Elle yapılan ağaç oymacılığı, kemik, boynuz, kehribar, lüle taşı, Erzurum taşı ve diğer maddelerden süs eşyası, düğme, tarak, resim, ayna, çerçeve, cam ve emsali eşya imalatı işleri, |
| 10. Toptan ve perakende satış mağaza ve dükkanlarında satış, etiketleme ve paketleme işleri, |
| 11. Büro işyerlerinde büro işleri ve yardımcı işler, |
| 12. İlaçlama ve gübreleme hariç çiçek yetiştirme işleri, |
| 13. İçkili yerler ve aşçılık hizmetleri hariç olmak üzere hizmet sektöründeki işler, |
| 14. Diğer giyim eşyası, baston ve şemsiye imalatı işleri, |
| 15. Yiyecek maddelerinin imalatı ve çeşitli muamelelere tabi tutulması işleri, |
| 16. Yorgancılık, çadır, çuval, yelken ve benzeri eşyaların imalatı ve dokuma yapmaksızın diğer hazır eşya imalatı işleri, |
| 17. Sandık, kutu, fıçı ve benzeri ambalaj malzemeleri, mantar, saz ve kamıştan sepet ve benzeri eşya imalatı işleri, |
| 18. Çanak, çömlek, çini, fayans, porselen ve seramik imaline ait işler (fırın işleri ve silis ve quarts tozu saçan işler hariç), |
| 19. El ilanı dağıtımı işleri, |
| 20. Cam, şişe, optik ve benzeri malzeme imalathanelerinde üretime ilişkin işler (fırın işleri ve silis ve quarts tozu saçan işler, ısıl işlem, renklendirme ve kimyasal işler hariç), |
| 21. Bitkisel ve hayvansal yağların üretimi ve bunlardan yapılan maddelerin imaline ilişkin işler (karbon sülfür gibi parlayıcı veya tahriş edici çözücülerle yapılan prine veya benzeri yağlı maddelerin ekstrasyon yoluyla yağ üretimi işlerinde ekstrasyon kademeleri hariç), |
| 22. Pamuk, keten, yün, ipek ve benzerleriyle bunların döküntülerinin hallaç, tarak ve kolalama tezgahlarından ve boyama ile ilgili işlemlerden bölme ile ayrılmış ve fenni iklim ve aspirasyon tesisatı olan iplikhane ve dokuma hazırlama işleri, |
| 23. Balıkhane işleri, |
| 24. Şeker fabrikalarında üretime hazırlamaya yardımcı işler, |
| 25. Araçsız olarak 10 kg’dan fazla yük kaldırılmasını gerektirmeyen torbalama, fıçılama, istifleme ve benzeri işler, |
| 26. Su bazlı tutkal, jelatin ve kola imali işleri, |
| 27. Sandal, kayık ve emsali küçük deniz araçlarının imalatı ve tamiratı işleri (boya ve vernik işleri hariç). |
Çocukların Çalıştırılamayacağı İşler
İş Kanunu, çocuk ve genç işçilerin çalıştırılabileceği işlerin belirlenmesinin yanında, çalıştırılamayacağı işlerde işler de tek tek belirlenmiş durumda. “Çocuk İşçi Ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul Ve Esasları Hakkında Yönetmenlik” in 3 nolu ekinde belirlenen aşağıdaki işlerde, çocuk ve genç işçilerin çalıştırılmaları yasaktır.
|
Çocuk Ve Genç İşçilerin Çalıştırılamayacakları İşler |
| 1. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 69. maddesinde belirtilen gece dönemine rastlayan sürelerde yapılan işler, |
| 2. Maden ocakları ile kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer altında veya su altında çalışılacak işler, |
| 3. Ağır ve Tehlikeli İşler Yönetmeliğinde 18 yaşını doldurmamış kişilerin çalışmasının yasaklandığı işler, |
| 4. Hazırlama, Tamamlama ve Temizleme İşleri Yönetmeliği kapsamındaki işler, |
| 5. Sağlık Kuralları Bakımından Günde Ancak Yedibuçuk Saat veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler Hakkında Yönetmelik kapsamında yer alan işler, |
| 6. Alkol, sigara ve bağımlılığa yol açan maddelerin üretimi ve toptan satış işleri, |
| 7. Parlayıcı, patlayıcı, zararlı ve tehlikeli maddelerin toptan ve perakende satış işleri ile bu gibi maddelerin imali, işlenmesi, depolanması işleri ve bu maddelere maruz kalma ihtimali bulunan her türlü işler, |
| 8. Gürültü ve/veya vibrasyonun yüksek olduğu ortamlarda yapılan işler, |
| 9. Aşırı sıcak ve soğuk ortamda çalışma gerektiren işler ile sağlığa zararlı ve meslek hastalığına yol açan maddeler ile yapılan işler, |
| 10. Radyoaktif maddelere ve zararlı ışınlara maruz kalınması ihtimali olan işler, |
| 11. Müteharrik makineler kullanılarak yapılan işler, |
| 12. Fazla dikkat isteyen ve aralıksız ayakta durmayı gerektiren işler, |
| 13. Parça başı ve prim sistemi ile ücret ödenen işler, |
| 14. Para taşıma ve tahsilat işleri, |
| 15. İş bitiminde evine veya ailesinin yanına dönmesine olanak sağlamayan işler (eğitim amaçlı işler hariç), |
| 16. Meslek eğitim programı gereği staj nedeni ile yapılan çalışmalar hariç, güzellik salonlarında yapılan yüz, vücut bakımı ve estetiği, epilasyon ve masaj işleri, |
| 17. Açık bir şekilde veya uzman hekim raporu ile fiziki ve psikolojik yeterliliklerinin üzerinde olan işler, |
| 18. Toksit, Kanserojen, nesil takip eden genler zararlı veya doğmamış çocuğa zararlı veya herhangi bir şekilde insan sağlığını etkileyen zararlı maddelerle ilgili işler, |
| 19. Eğitim, deney eksikliği güvenlik konusunda dikkat eksikliğine bağlı olarak gençlerin maruz kalabileceği kaçınılması veya fark edilmesi mümkün olmadığına inanılan iş kazası riski taşıyan işler. |
Çocuklar İş Kanununa tabi olmayan işyerlerinde çalıştırılabilmektedir. İş Kanununa tabi olmayan işyerleri, 4857 sayılı İş Kanununun 4 ncü maddesinde, 5362 sayılı esnaf kanununa uyan ve üç kişinin çalıştığı işyerlerinde İş Kanununun uygulanmayacağı belirtilmektedir. Bu işyerlerinde çalışanların iş ilişkisinde Borçlar kanunu uygulanmaktadır. Borçlar Kanununda da çalıştırılanlar hakkında alt yaş sınırı öngörülmemiştir. Borçlar Kanunu göre; esnaf ve sanatkar tanımına uyan ve üç kişinin çalıştığı işyerlerinde çalıştırılan çocuklarda yaş şartı aranmamaktadır.
14 yaşından küçük çocuk esnaf ve sanatkar yanında çalışabilir
15 yaşından küçük çocukların çalıştırılmaları İş Kanunumuzca yasaklanmış durumda. Bu yasağın tek istisnasını 14 yaşını ve ilköğrenimini tamamlamış çocukların yönetmenlikte belirlenen hafif işlerde çalıştırılmaları oluşturmaktadır. Ancak İş Kanunu üç ve daha az sayıda çalışanı olan işyerlerinde uygulanmıyor. 5362 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Meslek Kuruluşları Kanunu na tabi olan ve yasanın 2. maddesindeki;
“Esnaf ve sanatkâr: İster gezici ister sabit bir mekânda bulunsun, Esnaf ve Sanatkâr ile Tacir ve Sanayiciyi Belirleme Koordinasyon Kurulunca belirlenen esnaf ve sanatkâr meslek kollarına dahil olup, ekonomik faaliyetini sermayesi ile birlikte bedenî çalışmasına dayandıran ve kazancı tacir veya sanayici niteliğini kazandırmayacak miktarda olan, basit usulde vergilendirilenler ve işletme hesabı esasına göre deftere tabi olanlar ile vergiden muaf bulunan meslek ve sanat sahibi kimseleri”
Tanımına uyan esnaf ve sanatkar olarak nitelenen ve en fazla 3 kişinin çalıştığı işyerleri, İş Kanununa tabi olmadığından 14 yaşından küçük çocukların bu işyerlerinde sigortalı olarak çalıştırılmalarında Borçlar Kanunu açısından bir mahsur bulunmuyor.
Dolayısıyla, anne ve babalar 14 yaşından küçük çocuklarını esnaf ve sanatkarların yanında sigortalı olarak çalıştırabilirler. Çünkü; Borçlar Kanunu çocukların çalıştırılmalarında bir yaş haddi belirlememiş. Sadece; 330 maddesinde “18 yaşın altındakilerin gece süresinde ve hafta tatilinde çalıştırılmaları yasaktır.” Hükmünü getirmiştir. Bu maddeye göre; esnaf ve sanatkar yanında çalıştırılan çocuklar, gece ve hafta sonlarında çalıştırılamazlar.
Ayrıca esnaf ve sanatkar yanında çalıştırılacak çocuklar için, Borçlar Kanunun 318 nci madde hükmüne göre; usta ile çocuğun yasal vasisi arasında “çıraklık sözleşmesi” yapılması gerekir. Sözleşmede yapılacak iş, çıraklık nevi ve süresi, günlük çalışma süresi, ücret ve diğer ödemeler ile deneme süresi belirtilmelidir.
İlköğretim ve Eğitim Kanunundaki yasak dikkate alınmalı
14 yaşından küçük çocukların esnaf ve sanatkar yanında çalıştırılmasında, dikkat edilmesi gereken bir başka hususta; İlk Öğretim ve Öğrenim Kanununun 59 ncu maddesi ile getirilen yasaktır. Söz konusu yasa hükmüne göre; İlköğretim çağında olup da zorunlu temel öğretim kısımlarına devam etmeyenlerin, resmi ve özel işyerlerinde veya her ne biçimde olursa olsun çalıştırmayı gerektiren başka yerlerde ücretli veya ücretsiz çalıştırılması yasaktır. Bu yasak hükmü dikkate alındığında 14 yaşından küçük çocukların ya okul dışında kalan saatlerde kısa süreli veya tatil dönemlerinde esnaf ve sanatkarların yanında çalıştırılabileceği sonucu çıkmaktadır. Çocukların esnaf ve sanatkarların yanında çalıştırılmalarında, bu hususunda dikkate alınmasında yarar var.
Umumi Hıfzısıhha Kanunundaki yasak göz önüne alınmalı
Esnaf ve Sanatkar yanında çalıştırılacak çocuklar da dikkat edilmesi gereken bir başka hususta, Umumi Hıfzısıhha Kanunu ile getirilen yasaktır. Söz konusu Kanunun 173. maddesi;
”12 yaşından aşağı bütün çocukların fabrika ve imalathane gibi her türlü sanat müesseseleriyle maden işlerinde amele ve çırak olarak istihdamı memnudur.”
Hükmünü içermektedir. Bu hükme göre; 12 yaşından küçük çocukların fabrika, imalathane ve her türlü sanat müesseseleriyle maden işlerinde amele ve çırak olarak çalıştırılmamalıdır.
Ayrıca söz konusu yasanın 176 nci maddesindeki;
“Mahalli belediyelerce bar, kabare, dans salonları, kahve, gazino ve hamamlarda 18 yaşın altındaki çocukların çalışması yasaktır.”
Hükmü de, mutlak surette dikkate alınmalı ve madde metninde sayılan ve esnaf ve sanatkar tanımına uyan işlerlerinde 18 yaşın altında çocuk çalıştırılmamalıdır. Örneğin; Kahvehanede 18 yaşından küçük çocuk çalıştırılmamalıdır.
Husus, çocukların fiilen bu işyerlerinde çalışmasıdır. Çocuk çalıştırılmadan kağıt üstünde sigortalı yapılması, kanuni bir uygulama olmayıp Sosyal Güvenlik Kurumunda yaptırılacak inceleme sonucunda çocuğun fiilen çalışmadığı tespit edilirse, sigortalılığı iptal edileceği gibi işverene idari para cezası kesilmesi de söz konusu olur.
Çırak sigortası çocuğu kurtarır mı?
Çıraklar bir işyerinde ayni gibi çalışırlar. Çalışma açısından şçiye benzerler. Ancak, işçiyle en temel ayrıldıkları noktayı, işçilerin ücret geliri elde etmek için çalışmasına karşın, çırakların bir meslek ve sanatı öğrenmek maksadıyla çalışmaları oluşturmaktadır. Bu yönüyle çıraklar işçi sayılmazlar. İş sağlığı ve İŞ güvenliği hükümleri hariç, çıraklar İş Kanuna tabi olmadıklarından. İş Kanunu hükülerinden de yararlanamazlar.
3308 Sayılı Mesleki Eğitim Kanunu “Çırak”ı; çıraklık sözleşmesi esaslarına göre bir meslek alanında mesleğin gerektirdiği bilgi, beceri ve iş alışkanlıklarını iş içerisinde geliştirilen kişi olarak tanımlamıştır. Belli iş öğrenmesi için ailelerin çocuklarını çırak olarak değişik işlerde çalıştırıldığını görülmektedir. Çocukların, 3308 sayılı kanun kapsamında Çıraklık sözleşmesi yapılarak çalıştırılabilmesi için;
- Çocuğun en az ilköğretim okulu mezunu olması,
- Bünyesi ve sağlık durumu gireceği mesleğin gerektirdiği işleri yapmaya uygun olması,
- 14 yaşını doldurup 19 yaşından gün almamış olması,
gerekiyor.
Bu şartlara uygun çocukların çırak olarak çalıştırılmaları halinde kısa vadeli sigorta kolları olarak adlandırılan “hastalık”, “iş kazası ve meslek hastalığı” sigortaları yapılarak, hastalık, iş kazası ve meslek hastalığı riskleri sigortalanmış oluyor. Ancak, çıraklar için kişiyi emekli eden uzun vadeli sigorta kolları olarak adlandırılan malullük, yaşlılık ve ölüm sigortalarına prim ödenmediğinden, çıraklıkta yapılan sigorta emeklilik açısından başlangıç sayılmıyor. Ancak, çıraklık döneminde alınan sigorta numarası ve sigorta sicil kartı emekli olunana kadar kullanılıyor.
Anne ve babaların çocuklarının yeni sosyal güvenlik yasasına tabi olmaması için sigortalı yaptırırken, çırak olarak sigorta yaptırmamaya dikkat etsinler. Çünkü, yukarıda da açıklandığı gibi, çıraklıkta yapılan sigorta başlangıç sayılmadığından çocuğu yeni sosyal güvenlik yasasından kurtarmaz. Çıraklıktan dolayı yapılan sigortayla çocuk, bugünkü yasaya tabi olması sağlanamaz.
Stajyerlerin sigortalılık durumu
Stajyer; öğrenmiş olduğu bir meslek ve sanatı geliştirmek, uygulama tecrübesi kazanmak için, stajı zorunlu kılan bir öğrenim kurumu(orta öğrenim veya yüksek öğrenim gibi) Stajyerler, staj konusuna göre, kimi zaman işçi gibi, kimi zamanda çırak gibi çalışmalarına karşın, çıraklar kadar yasal korumaları yoktur. Sadece İş Sağlığı ve iş güvenliğine ilişkin tüzük ve yönetmenliklerde yer alan hükümlerin stajyerler hakkında da uygulanacağı hüküm altına alınmıştır. Bunun dışında, Stajyerler için İş Kanununda herhangi bir düzenleme yapılmamıştır. Stajyerler İş sözleşmesine göre çalıştırılmadıkları ve haklarında yasal bir düzenlemede olmadığından, sosyal sigortalardan yararlanamamaktadırlar. Ancak, yönetmenliklerinde zorunlu staj öngörülenlerin, staj döneminde çıraklar gibi, hastalık, İş Kazası ve meslek hastalığı sigortası yapılır. Stajyerler için çalışanı emekli eden malullük, yaşlılık ve ölüm sigortalarına prim ödenmediğinden, emeklilik için başlangıç sayılmaz.
Çocuklarının yeni yasaya tabi olmaması için, yeni yasanın yürürlüğe girmesinden önce sigortalı yaptırma telaşı içinde olan ana ve babaların stajyer sigortasının işe yaramadığını bilmesinde yarar var. Stajyer olarak yapılan sigorta başlangıç sayılmadığından çocuğu yeni yasadan kurtarmaz.
Yorum Yap: